वादळ शांत झाले- पण विचारांचा वारसा कायम राहील ; कृषिभूषण आनंद कोठाडिया सरांच्या स्मृतींना उजाळा; गुरूने दिलेली विचारांची शिदोरी आयुष्यभर पुरेल
करमाळा, दि. १८ (करमाळा-LIVE)-
काही माणसे आपल्या आयुष्यात येतात आणि आपल्या संपूर्ण जीवनाला नवी दिशा देऊन जातात. त्यांच्या सहवासातून केवळ काम करण्याची पद्धत शिकायला मिळत नाही, तर जगण्याचा अर्थ, माणुसकीचे महत्त्व, नात्यांची जपणूक आणि संकटांशी दोन हात करण्याची ताकदही मिळते. कृषिभूषण, कृषिरत्न आणि करमाळा तालुक्याच्या सामाजिक जीवनातील एक प्रभावी व्यक्तिमत्त्व असलेले आनंद कोठाडिया सर हे माझ्या आयुष्यात असेच एक व्यक्तिमत्त्व होते.
त्यांच्या निधनाची बातमी मनाला चटका लावणारी आहे. करमाळा तालुक्याच्या सामाजिक चळवळीतील एक वादळ अखेर शांत झाले. मात्र त्यांनी निर्माण केलेले विचारांचे वादळ पुढील अनेक वर्षे समाजाला दिशा देत राहील, याची मला खात्री आहे.
सन 1995 मध्ये मला आनंद कोठाडिया सरांच्या सहवासात येण्याची संधी मिळाली. माझ्या आयुष्यातील हा एक महत्त्वाचा टप्पा होता. सरांनी माझ्यावर विश्वास ठेवून मला त्यांच्या कार्यालयीन व्यवस्थापक म्हणून काम करण्याची संधी दिली.
त्यांच्या कार्यालयात काम करताना केवळ नोकरी करण्याचा अनुभव मला मिळाला नाही, तर सामाजिक कार्य, प्रशासकीय कामकाज, सरकारी पत्रव्यवहार, कृषी विभागाशी संबंधित प्रश्न, शेतकऱ्यांच्या अडचणी आणि विविध लोकांच्या समस्या सरकारदरबारी कशा मांडायच्या, याचे प्रत्यक्ष प्रशिक्षण मिळाले.
सरांचा कामाचा व्याप मोठा होता. दररोजचा पत्रव्यवहार, शासकीय कार्यालयांशी संपर्क, विविध विभागांतील अधिकाऱ्यांशी संवाद, सामान्य माणसांच्या प्रश्नांचा पाठपुरावा आणि समाजहिताच्या विषयांवर भूमिका मांडणे, अशा अनेक जबाबदाऱ्या त्यांच्या कामात असायच्या. कोणाचेही काम असो, एखाद्या शेतकऱ्याची अडचण असो किंवा एखाद्या सामान्य माणसाला शासकीय पातळीवर मदतीची गरज असो, त्या प्रश्नाकडे सर गांभीर्याने पाहत असत.
त्यांच्या कामातून समाजाप्रती असलेली तळमळ आणि सामान्य माणसाविषयीची आत्मीयता सतत जाणवत असे.
त्या काळात माझ्या घरची आर्थिक परिस्थिती अत्यंत हलाखीची होती. संसाराची जबाबदारी पेलताना अनेक अडचणी होत्या. अशा परिस्थितीत सरांनी मला आधार दिला. माझा संसार चालेल, माझ्या कुटुंबाचा उदरनिर्वाह होईल, याची काळजी घेत त्यांनी मला काम करण्याची संधी दिली. त्यांनी दिलेला शब्द पाळला.
माझ्यासारख्या अडचणीत असलेल्या माणसाला केवळ काम दिले नाही, तर त्याच्या पाठीशी उभे राहून त्याला सन्मानाने जगण्याचा आधार दिला. एखाद्याला मदत करणे ही एक गोष्ट असते; पण त्या व्यक्तीच्या स्वाभिमानाला धक्का न लावता त्याला स्वतःच्या पायावर उभे राहण्यासाठी बळ देणे, हे मोठेपण असते. आनंद कोठाडिया सरांच्या व्यक्तिमत्त्वातील हा गुण मी जवळून अनुभवला.
सरांनी मला केवळ आर्थिक आधार दिला असे नाही, तर त्यांनी मला ज्ञान दिले, विचार दिले आणि जगण्याची शिस्त शिकवली. पैसा आज मिळेल, उद्या संपेल; पण योग्य विचार, चांगले संस्कार आणि अनुभवातून मिळालेले ज्ञान आयुष्यभर माणसाच्या सोबत राहते. सरांनी माझ्या जीवनात याच विचारधनाची भर घातली.
माझ्या वैयक्तिक आयुष्याबद्दलही सरांना आपुलकी होती. माझे लग्न झाल्यानंतर संसार कसा करावा, कुटुंबातील नाती कशी जपावीत, मुलांना शिस्तबद्ध पद्धतीने कसे घडवावे आणि आयुष्यात संयम, प्रेम व प्रामाणिकपणा कसा टिकवावा, याविषयी ते मला वेळोवेळी मार्गदर्शन करत असत. त्यांच्या मार्गदर्शनामुळे जीवनाकडे पाहण्याची माझी दृष्टी अधिक परिपक्व झाली.
आज माझी दोन्ही मुले उच्चशिक्षित आहेत. मुलीचे लग्न झाले असून मुलगा स्पर्धा परीक्षेची तयारी करत आहे. माझ्या संसारातील सुखसमाधानामागे सरांनी दिलेले मार्गदर्शन, त्यांनी केलेली मदत आणि त्यांनी रुजवलेले संस्कार यांचा मोठा वाटा आहे, असे मी मनापासून मानतो.
आनंद कोठाडिया सरांची खरी श्रीमंती त्यांच्या संपत्तीत नव्हती; ती त्यांनी घडवलेल्या माणसांमध्ये होती. अनेक कार्यकर्त्यांना त्यांनी विचारांची दिशा दिली, काम करण्याची प्रेरणा दिली आणि समाजात स्वतःची ओळख निर्माण करण्यासाठी प्रोत्साहन दिले. प्रमोद झिंजाडे, रामकृष्ण माने, पंकज गांधी, अर्जुन जमदाडे, दीपक आबा देशमुख, किरण डोके, बळीराम जाधव, आबा ठोंबरे बशीर आतार यांच्यासह अनेक जणांना त्यांनी विचारांनी मोठे करण्याचे काम केले. त्यांच्या संपर्कात आलेल्या अनेकांनी सामाजिक, राजकीय, कृषी आणि उद्योजकीय क्षेत्रांत आपापल्या परीने काम केले. माणसे जोडणे, त्यांच्यातील गुण ओळखणे आणि त्यांना काम करण्यासाठी प्रोत्साहित करणे, ही सरांची विशेष ओळख होती.
मूळचे बारामतीच्या निरा गावचे असलेले आनंद कोठाडिया सर करमाळा तालुक्यात आले. येथे आल्यानंतर त्यांनी ग्रामीण विकास संस्थेच्या माध्यमातून सामाजिक कार्याला सुरुवात केली. पुढे जेऊर येथे स्थायिक होत त्यांनी आपल्या कार्याचा विस्तार केला. त्यांच्या निवासस्थानाचे नावही ‘वादळ’ असे होते. हे नाव त्यांच्या स्वभावाशी आणि कार्यपद्धतीशी सुसंगत वाटायचे. अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवणे, जनतेच्या प्रश्नांसाठी संघर्ष करणे आणि प्रस्थापित व्यवस्थेला सामान्य
माणसाच्या प्रश्नांची जाणीव करून देणे, हा त्यांच्या कार्याचा महत्त्वाचा भाग होता.
करमाळा तालुक्यातील विविध प्रश्नांवर त्यांनी ठाम भूमिका घेतली. प्रस्थापित नेत्यांच्या भूमिकांशी मतभेद असतील, तर ते स्पष्टपणे मांडण्याचे धैर्य त्यांच्यात होते. व्यक्ती कोण आहे, तिचे पद किती मोठे आहे किंवा तिचा राजकीय प्रभाव किती आहे, यापेक्षा सामान्य जनतेचा प्रश्न किती महत्त्वाचा आहे, याला ते अधिक प्राधान्य देत असत.
त्यामुळे त्यांच्या कार्याची स्वतंत्र ओळख निर्माण झाली. त्यांच्या सामाजिक कार्यातील संघर्ष, स्पष्टवक्तेपणा आणि निर्भीड भूमिका यांचा अनुभव मी जवळून घेतला.
सरांचा विविध क्षेत्रांतील मान्यवरांशी संपर्क होता. देशाच्या आणि राज्याच्या राजकारणातील अनेक मोठ्या व्यक्तींशी त्यांचे संबंध होते.
मात्र, त्यांच्या संपर्काचा उपयोग त्यांनी केवळ स्वतःच्या प्रतिष्ठेसाठी न करता सामाजिक प्रश्न मांडण्यासाठी आणि सामान्य माणसाच्या अडचणी सोडवण्यासाठी करण्याचा प्रयत्न केला. त्यांचा कामाचा आवाका मोठा होता; परंतु त्या कामाचा गाजावाजा करण्याची त्यांना हौस नव्हती. अनेकदा त्यांच्या कार्याची व्याप्ती त्यांच्या जवळच्या सहकाऱ्यांनाही पूर्णपणे लक्षात येत नसे. प्रसिद्धीपेक्षा कामाला महत्त्व देणारा हा स्वभाव त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे वेगळेपण अधोरेखित करत होता.
सरांच्या सहवासात मी केवळ कार्यालयीन काम केले नाही, तर माणसांशी नाते जोडण्याची कला शिकलो. एखाद्याच्या सुखदुःखात सहभागी होणे, त्याच्या अडचणी समजून घेणे, गरज पडल्यास त्याला मदतीचा हात देणे आणि त्याच्याशी कौटुंबिक जिव्हाळ्याचे नाते निर्माण करणे, ही त्यांची कार्यशैली होती. त्यामुळे त्यांच्याशी जोडलेली माणसे केवळ कार्यकर्ते राहात नसत, तर त्यांच्या कुटुंबाचा एक भाग बनत असत.
त्यांच्या सहवासातील माणसांच्या मनात त्यांच्याविषयी असलेली आपुलकी हीच त्यांच्या कार्याची खरी पावती होती.
लोकविकास जनआंदोलनाच्या माध्यमातूनही मला सरांसोबत काम करण्याची संधी मिळाली. सामाजिक प्रश्नांवर भूमिका मांडताना, लोकांच्या अडचणी समजून घेताना आणि विविध स्तरांवर पाठपुरावा करताना त्यांच्या कामातील सातत्य मला अनुभवता आले. त्यांच्या शेवटच्या काळापर्यंत मला त्यांचा सहवास लाभला, हे मी माझे भाग्य समजतो. त्यांच्या मार्गदर्शनातून जे शिकायला मिळाले, ती माझ्या आयुष्याची अमूल्य कमाई आहे.
आज सर आपल्यात नाहीत, ही जाणीव मनाला अस्वस्थ करते. त्यांच्या कार्यालयातील दिवस, त्यांच्यासोबत केलेले काम, त्यांनी वेळोवेळी केलेले मार्गदर्शन, अडचणीच्या काळात दिलेला आधार आणि संसाराविषयी सांगितलेले अनुभव या साऱ्या आठवणी मनात दाटून येतात. माझ्यासाठी आनंद कोठाडिया सर हे केवळ मार्गदर्शक नव्हते, तर माझ्या जीवनात आनंद निर्माण करणारे, मला घडवणारे आणि योग्य मार्गावर चालण्याची प्रेरणा देणारे गुरुवर्य होते.
परिसाच्या स्पर्शाने लोखंडाचे सोने होते, असे म्हटले जाते. माझ्या आयुष्यात सरांचे स्थानही काहीसे असेच आहे. त्यांनी मला केवळ जगण्यासाठी आधार दिला नाही, तर चांगले जीवन जगण्याची दृष्टी दिली. संयम, प्रेम, शिस्त, प्रामाणिकपणा आणि विचारांची श्रीमंती या मूल्यांची शिदोरी त्यांनी माझ्या हातात दिली. अनेक माणसे पैसा कमावतात, संपत्ती उभी करतात; पण दुसऱ्याच्या जीवनात सकारात्मक परिवर्तन घडवून आणणारी माणसे विरळाच असतात.
आनंद कोठाडिया सर हे अशाच माणसांपैकी एक होते.
आज त्यांच्या निधनाने निर्माण झालेली पोकळी सहज भरून निघणारी नाही. मात्र, त्यांनी जपलेले विचार, त्यांनी केलेले सामाजिक कार्य आणि त्यांनी घडवलेली माणसे यांच्यामध्ये त्यांचे अस्तित्व कायम राहील. गुरूने दिलेले ज्ञान आणि विचारांचे धन जपणे, त्यांनी दाखवलेल्या मार्गावर चालणे आणि त्यांचे अपूर्ण राहिलेले सामाजिक कार्य पुढे नेण्यासाठी प्रयत्न करणे, हीच त्यांना खरी श्रद्धांजली ठरेल. भविष्यातही समाजहिताच्या प्रत्येक कार्यात सहभागी होताना सरांनी दिलेल्या शिकवणीची आठवण माझ्या मनात कायम राहील.
परमेश्वराने त्यांच्या कुटुंबीयांना हे दुःख सहन करण्याची शक्ती द्यावी. बाईंना, प्रीतमला, प्रियाला आणि समस्त कोठाडिया परिवाराला या कठीण प्रसंगी धैर्य लाभावे. आनंद कोठाडिया सरांच्या पवित्र स्मृतींना माझा विनम्र अभिवादन!
सर, तुम्ही आज आमच्यात नाही; पण तुम्ही दिलेले विचार, संस्कार आणि माणुसकीची शिकवण आयुष्याच्या शेवटच्या श्वासापर्यंत माझ्यासोबत राहील. तुमच्या स्मृतींना भावपूर्ण श्रद्धांजली!
About The Author
